2011 жылғы 28 қаңтарда қабылданған Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» № 401-IV Заңының 9-бабының 1-тармағына сәйкес тәуелсіз, бейтарап, істің нәтижесіне мүдделі емес, медиация тараптарының өзара келісімі бойынша таңдалған, медиаторлар тізіліміне қосылған және медиатордың функцияларын орындауға келісім берген жеке тұлға медиатор бола алады. Медиаторды жанжал тараптары өзара келісім бойынша таңдауы тиіс.

Кәсіби және қоғамдық медиаторлар

Заңнамаға сәйкес медиаторлар қызметті кәсіби және қоғамдық негізде жүзеге асыра алады.

Медиатордың қызметі кәсіпкерлік қызмет болып табылмайды. Медиатор қызметін жүзеге асыратын тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған кез келген өзге қызметті де жүзеге асыруға құқылы. Бұл ретте кәсіби медиаторлар медиаторлар ұйымының кәсіби медиаторларының тізілімінде, қоғамдық медиаторлар - жергілікті атқарушы органның қоғамдық медиаторларының тізілімінде тіркелуі тиіс.

Кәсіби медиатор - ақылы және ресми негізде дауларды шешу қызметтерін көрсететін арнайы дайындалған және сертификатталған маман, ал қоғамдық медиатор бітімгершілік функцияларды ерікті түрде, әдетте өтеусіз негізде және міндетті кәсіби мәртебесіз орындайды.

Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрінің 2022 жылғы 3 мамырдағы № 134 бұйрығымен бекітілген Қоғамдық медиаторды сайлау қағидаларына сәйкес қоғамдық медиаторлар облыстық маңызы бар қаланың, қаладағы ауданның, аудандық маңызы бар қаланың, кенттің, ауылдың, ауылдық округтің жергілікті қоғамдастығының жиналысы (жиыны) негізінде тоқсанына бір реттен сиретпей сайланады.

Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 9-бабының 3-тармағына сәйкес медиатор қызметін қоғамдық негізде жүзеге асыра алады:

1. 40 жасқа толған және қоғамдық медиаторлар тізілімінде тұрған адамдар;
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексіне және Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексіне сәйкес сотта татуластыру рәсімдерін жүргізу кезінде судьялар.

Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 9-бабының 4-тармағына сәйкес медиатор қызметін кәсіби негізде жүзеге асыра алады:

1. жоғары білімі бар, 25 жасқа толған, медиация саласындағы уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен бекітілетін медиаторларды даярлау бағдарламасы бойынша оқудан өткенін растайтын құжаты (сертификаты) бар және кәсіпқой медиаторлар тізілімінде тұрған адамдар;
2. медиатор қызметін кәсіби негізде жүзеге асыратын отставкадағы судьялар тізілімінде тұрған отставкадағы судьялар.

Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 9-бабының 7-тармағына сәйкес келесі тұлғалар медиатор бола алмайды:

1. мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілетті және оған теңестірілген;
2. заңда белгіленген тәртіппен сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп таныған;
3. оған қатысты қылмыстық қудалау жүзеге асырылатын;
4. заңда белгіленген тәртіппен өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар адам.

Медиация – бұл азаматтық қоғамның тәуелсіз институты. Сондықтан мемлекеттік қызметшілер өз жұмыстарын медиативтік қызметпен ұштастыра алмайды. Билік өкілдері және мемлекеттік мүдделердің иелері бола отырып, олар өз іс-әрекеттерінде шектеулі және азаматтық дауларда тәуелсіз медиатор бола алмайды. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері мен мүдделер қақтығысының мүмкіндігі олардың медиаторлық қызметті атқару барысында объективті және бейтарап әрекет ету қабілетіне күмән келтіреді.

Кәсіби медиаторларды даярлау медиаторларды даярлау бағдарламасы бойынша оқытудан өткізу қағидаларына (әрі қарай - Қағидалар) сәйкес медиаторлар ұйымдарымен жүзеге асырылады. Аталған Қағидалар «Медиаторларды даярлау бағдарламасы бойынша оқытудан өткізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрінің 2023 жылғы 14 маусымдағы № 244-НҚ бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Премьер - Министрінің орынбасары-Мәдениет және ақпарат министрінің 2025 жылғы 30 желтоқсандағы № 696-НҚ бұйрығымен бекітілген https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2500037762

Бекітілген Қағидаларға сәйкес медиаторларды даярлау бағдарламалары медиаторлар ұйымдары тарапынан үлгілік оқу жоспарлары негізінде әзірленеді және уәкілетті орган жанындағы медиаторлар ұйымдарымен өзара іс-қимыл жөніндегі Үйлестіру кеңесінің қарауына енгізілуге жатады. Оқыту құқығы тек Үйлестіру кеңесі мақұлдаған оқу бағдарламалары бар ұйымдарға ғана беріледі.

Қағидаларда медиаторларды даярлау бағдарламалары бойынша оқытудан өту тәртібі, оқыту нысандары, оқу топтарының саны, оқытудан өтуге ниет білдірген адамдар ұсынатын құжаттар тізбесі, сондай-ақ оқытудан өтуге жіберілмейтін тұлғалар санаттары айқындалған.

Қағидаларға сәйкес медиаторларды даярлау бағдарламаларының 3 түрі көзделген:

1. 1«Медиацияның жалпы курсы» - Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 9-бабы 4-тармағының талаптарына сәйкес келген жағдайда кәсіби медиатор болуға ниет білдірген тұлғаларды даярлауға арналған. «Медиацияның жалпы курсы» бағдарламасы бойынша оқытуды медиаторлар ұйымдары жүргізеді.

Бағдарламаның көлемі кемінде 72 академиялық сағатты құрайды және осы Қағидалардың 1-қосымшасына сәйкес теориялық бөлімді (дәрістерді), практикалық сабақтар өткізуді қамтиды.

Оқыту басталғанға дейін тұлға келесі құжаттарды ұсынады:

1. жоғары білім туралы диплом немесе цифрлық құжаттар сервисінен берілетін электрондық құжат (салыстыру үшін қажет);
2. жеке басты куәландыратын құжат, оның ішінде жеке және заңды тұлғаларға цифрлік құжаттар сервисі арқылы берілетін құжат;
3. осы Қағидалардың 4-қосымшасына сәйкес «Медиацияның жалпы курсы» бағдарламасы бойынша оқуға ниет білдірген тұлғалар өздерінің дербес деректерін жинауға және өңдеуге келісімді «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 8-бабына сәйкес ұсынады.

Оқытуға қабылдаудан бас тартылған жағдайда медиаторлар ұйымы бас тартудың нақты себептерін көрсете отырып, өтініш берушіге жазбаша дәлелді жауап ұсынады.

2. «Медиацияның мамандандырылған курсы» - медиацияның нақты саласы бойынша даярлауға және кәсіби медиаторлардың біліктілігін арттыруға арналған.

Оқытуды медиаторлар ұйымдары жүргізеді, курстың көлемі осы Қағидалардың 2-қосымшасына сәйкес «Медиацияның мамандандырылған курсы» бағдарламасы бойынша үлгілік оқу жоспарының әрбір бағыты бойынша кемінде 32 академиялық сағатты құрайды.

Оқыту басталғанға дейін тұлға келесі құжаттарды ұсынады:

1. «Медиацияның жалпы курсы» бағдарламасы бойынша оқытуды аяқтағаны туралы сертификат (салыстыру үшін сертификаттың түпнұсқасы ұсынылмаған жағдайда нотариалды куәландырылған көшірмесі);
2. жеке басты куәландыратын құжат немесе жеке және заңды тұлғаларға цифрлік құжаттар сервисі  арқылы берілетін құжат;
3. осы Қағидалардың 4-қосымшасына сәйкес «Медиацияның мамандандырылған курсы» бағдарламасы бойынша оқуға ниет білдірген тұлғалар өздерінің дербес деректерін жинауға және өңдеуге келісімді «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 8-бабына сәйкес ұсынады.

Оқытуға қабылдаудан бас тартылған жағдайда медиаторлар ұйымы бас тартудың нақты себептерін көрсете отырып, өтініш берушіге жазбаша дәлелді жауап ұсынады.

3. «Медиаторлар жаттықтырушыларын даярлау курсы» - медиация бойынша оқыту жүргізуге ниет білдірген медиаторлар жаттықтырушысын даярлауға арналған.

Оқытуды медиаторлар ұйымдары жүргізеді, курстың көлемі осы Қағидалардың 3-қосымшасына сәйкес «Медиаторлар жаттықтырушыларын даярлау курсы» бағдарламасы бойынша үлгілік оқу жоспарының әрбір тақырыбы бойынша кемінде 32 академиялық сағатты құрайды.

Оқыту басталғанға дейін тұлға келесі құжаттарды ұсынады:

1. медиатор ретінде кемінде 5 (бес) жыл үздіксіз кәсіби қызметін растайтын құжаттар;

• кәсіби қызметін растайтын құжат;
• еңбек шартының көшірмелері;
• жұмыс орнынан анықтама;

2. «Медиацияның жалпы курсы» және «Медиацияның мамандандырылған курсы» бағдарламалары бойынша оқытуды аяқтағаны туралы сертификаттар (салыстырып тексеру үшін сертификаттың түпнұсқасы ұсынылмаған жағдайда нотариалды куәландырған көшірмелері);
3. біліктілікті арттыру бойынша семинарларға және (немесе) курстарға қатысу туралы кемінде 5 (бес) сертификаттың болуы. Ұсынылған сертификаттардың бірі «Медиаторлар жаттықтырушыларын даярлау курсы» бағдарламасы бойынша оқытуға дейін 1 (бір) жылдан кешіктірілмей беріледі;
4. жеке басын куәландыратын құжат, оның ішінде жеке және заңды тұлғаларға цифрлық құжаттар сервисі арқылы берілетін құжат;
5.  осы Қағидалардың 4-қосымшасына сәйкес «Медиаторлар жаттықтырушыларын даярлау курсы» бағдарламасы бойынша оқуға ниет білдірген тұлғалар өздерінің дербес деректерін жинауға және өңдеуге келісімді «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 8-бабына сәйкес ұсынады.

Оқытуға қабылдаудан бас тартылған жағдайда медиаторлар ұйымы бас тартудың нақты себептерін көрсете отырып, өтініш берушіге жазбаша дәлелді жауап ұсынады.

«Медиацияның жалпы курсы», «Медиацияның мамандандырылған курсы» және «Медиаторлар жаттықтырушыларын даярлау курсы» әрбір бағдарламалары бойынша оқытуды аяқтағаннан кейін оқытуды жүргізген медиаторлар ұйымының мөрімен куәландырылған қорытынды бағалау жүргізіледі және осы Қағидалардың 5-қосымшасына сәйкес нысан бойынша сертификат беріледі.

Салық заңнамасына сәйкес кәсіби медиаторлар жеке практикамен айналысатын адамдар (әрі қарай – ЖПАА) санатына жатады.

Қызметті бастамас бұрын жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнамасында белгіленген тәртіп бойынша хабарлама негізінде ЖПАА ретінде мемлекеттік кірістер органдарында тіркеуге тұруы тиіс.

ЖПАА тіркеуі салықтық әкімшілендіру мақсатында жүргізіледі және лицензия негізінде кәсіби қызмет көрсететін жеке тұлғаларды қамтиды.

ЖПАА-ны тіркеуге қою, тіркеу деректерін өзгерту және тіркеуден шығару іс-әрекеттері ҚР Салық Кодексінің 79–81 баптарымен реттеледі.

Мұндай тұлғалардың салық салынатын табысы ҚР Салық Кодексінің 362–365 баптарына сәйкес айқындалады. Бұл ретте олар кәсіби шегерімдерге құқылы, оның тізімі де аталған баптарда белгіленген.

ҚР Салық Кодексінің 394-бабы 5-тармағына сәйкес жеке практикамен айналысатын тұлғалардың жеке табыс салығының (ЖТС) сомасы әр айда алынған табысқа сәйкес есептеледі, әр айдың қорытындысы бойынша 363-баптың 2-тармақшасында белгіленген ставка (9%) қолданылады.

ҚР Салық Кодексінің 394-бабы 6-тармағына сәйкес есептелген салық сомасы кірістер бойынша салық есептелген айдан кейінгі айдың 5-інен кешіктірілмей ай сайын төленуге тиіс.