Медиация дегеніміз не?
Медиация – тараптардың ерікті келісімі бойынша жүзеге асырылатын, олардың өзара қолайлы шешімге қол жеткізуі мақсатында медиатордың (медиаторлардың) жәрдемдесуімен тараптар арасындағы дауды (дау-шарды) реттеу рәсімі;
Медиацияның сот процесіне қарағанда артықшылығы - уақыт пен ақшаны айтарлықтай үнемдеу және жеке процедураның құпиялылығы. Дауларды шешудің бұл түрі бүгінде әлемнің көптеген елдерінде ең кең таралған дауды шешу әдістердің бірі болып табылады. Халықаралық статистикаға сәйкес барлық даулардың 30–40% медиация рәсімімен өтеді, олардың 85%-нда оң нәтижелерге қол жеткізілген.
Қазақстанда медиация 2011 жылғы 28 қаңтарда қабылданған Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» № 401-IV Заңымен реттеледі.
«Медиация туралы» Қазақстан Республикасының Заңы медиацияны ұйымдастыру саласындағы қатынастарды реттейді, медиаторлардың қағидаттарын, рәсімдері мен мәртебесін айқындайды.
Медиация азаматтық, еңбек, отбасылық және өзге де құқықтық қатынастар бойынша дауларда, сондай-ақ ауырлығы аз және орташа қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық сот ісін жүргізу барысында қолданылуы мүмкін.
Медиация тараптардың еріктілігі мен тең құқықтылығы, медиатордың тәуелсіздігі мен бейтараптығы, медиация рәсіміне араласуға жол бермеу, құпиялылық қағидаттарына негізделеді.
Медиатор дегеніміз кім?
Медиатор – Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңның талаптарына сәйкес кәсіби немесе қоғамдық негізде медиация жүргізу үшін тараптар тартатын тәуелсіз жеке тұлға.
- медиация рәсімін ұйымдастырады және жүргізеді;
- тараптарға олардың құқықтары мен міндеттерін, медиацияны жүргізу тәртібін және келісім жасасудың құқықтық салдарын түсіндіреді;
- тараптар арасындағы сындарлы диалогқа ықпал етеді;
- тәуелсіздік және бейтараптық қағидаттарының сақталуын қамтамасыз етеді;
- тараптар үшін шешім қабылдауға және оларға дауды реттеу шарттарын жүктеуге құқығы жоқ.
Заңнамаға сәйкес медиаторлар қызметті кәсіби және қоғамдық негізде жүзеге асыра алады.
Кәсіби медиаторлар медиаторлар ұйымының кәсіби медиаторларының тізілімінде, қоғамдық медиаторлар - жергілікті атқарушы органның қоғамдық медиаторларының тізілімінде тіркелуі тиіс.
Медиатордың қызметі кәсіпкерлік қызмет болып табылмайды. Медиатор қызметін жүзеге асыратын тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған кез келген өзге қызметті де жүзеге асыруға құқылы.
Кәсіби медиатор қызметін кім жүзеге асыра алады?
2011 жылғы 28 қаңтарда қабылданған Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» № 401-IV Заңының 9-бабының 1-тармағына сәйкес тәуелсіз, бейтарап, істің нәтижесіне мүдделі емес, медиация тараптарының өзара келісімі бойынша таңдалған, медиаторлар тізіліміне қосылған және медиатордың функцияларын орындауға келісім берген жеке тұлға медиатор бола алады. Медиаторды жанжал тараптары өзара келісім бойынша таңдауы тиіс.
Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 9-бабының 4-тармағына сәйкес медиатор қызметін кәсіби негізде жүзеге асыра алады:
- жоғары білімі бар, 25 жасқа толған, медиация саласындағы уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен бекітілетін медиаторларды даярлау бағдарламасы бойынша оқудан өткенін растайтын құжаты (сертификаты) бар және кәсіпқой медиаторлар тізілімінде тұрған адамдар;
- медиатор қызметін кәсіби негізде жүзеге асыратын отставкадағы судьялар тізілімінде тұрған отставкадағы судьялар.
Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 9-бабының 7-тармағына сәйкес келесі тұлғалар медиатор бола алмайды:
- мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілетті және оған теңестірілген;
- заңда белгіленген тәртіппен сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп таныған;
- оған қатысты қылмыстық қудалау жүзеге асырылатын;
- заңда белгіленген тәртіппен өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар адам.
Кәсіби медиаторларды қайдан табуға болады?
Кәсіби медиаторлардың тізімін уәкілетті органның тізілімінде тұрған медиаторлар ұйымдарының сайттарынан табуға болады.
Кәсіби медиаторлар ұйымдарының тізілімі Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ресми интернет-ресурсында жарияланған https://www.gov.kz/memleket/entities/akk/documents/details/795766?lang=kk.
Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 14-бабына сәйкес кәсіби медиаторлар тізілімі медиаторлар ұйымының интернет-ресурсында мемлекеттік және орыс тілдерінде орналастырылады. Тізілім оған жаңа медиаторлар енгізілуіне қарай жаңартылып отырады. Медиаторлар ұйымдары кәсіби медиаторлар тізілімін мерзімді баспа басылымдарында да жариялай алады.
Медиацияның сот талқылауынан айырмашылығы неде?
Медиация сот процесінен екі тарапты да қанағаттандыратын және жанжал деңгейін төмендететін өзара тиімді және бейбіт келісімге қол жеткізуге ұмтылуымен ерекшеленеді. Сот өндірісінен айырмашылығы – медиация барысында «кінәлілер» мен «кінәсіздер» деген тараптар болмайды. Өйткені, бұл құқық саласы қылмыс жасаушылар қатарын бірыңғай бас бостандығынан айыру жолымен жазалауды емес, адам құқықтары мен бостандығын қорғауды және қалпына келтіруді көздейді. Басқаша айтқанда, медиация мүмкіндігіне қарай істі сотқа жеткізбеу мақсатын көздейді.
Сотта тараптар бір-біріне қарсы әрекет етеді, ал медиация барысында өзара ынтымақтаса қимылдайды. Сот тағайындалады, ал медиатор таңдалады.
Сот – жария процесс, ал медиация құпиялылықты қамтамасыз етеді, бұл медиатордың рәсім барысында мәлім болған ақпаратты оны ұсынған тараптың келісімінсіз жария қылуына жол бермейді. Сәйкесінше, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделгендерден басқа жағдайларда, медиатордан медиация барысында белгілі болған мәліметтер туралы куәгер ретінде жауап алуға болмайды.
Медиаторға жүгіну керек пе, жоқ па дегенді тараптар өзара келісіп шешеді. Мұндай жолмен мәселенің шешілуі мүмкін болмаған жағдайда олардың сотқа жүгіну құқығы сақталады.
Сонымен қатар тараптар өз қалаулары бойынша медиацияны жүргізу орны мен медиацияны жүргізу барысында қай тілдің қолданылатыны жайында келісе алады. Тараптардың келісімімен медиатор медиацияның жүргізілу күні мен уақытын белгілейді.
Медиацияның тағы бір артықшылығы айтарлықтай төмен шығындар деңгейінде және сот талқылауына қарағанда уақытты үнемділігінде. Медиацияны өткізу мерзімдері Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 23-бабы 1-тармағының және 24-бабы 4-тармағының талаптарын ескере отырып, медиация туралы шартпен айқындалады.
Егер медиация азаматтық, әкімшілік не қылмыстық процесс шеңберінен тыс жүзеге асырылатын болса, медиатор мен тараптар аталған рәсім күнтізбелік отыз күннен аспайтын мерзімде тоқтатылуы үшін барлық ықтимал шараларды қабылдауға тиіс. Айрықша жағдайларда шешілетін даудың (дау-шардың) күрделілігіне, қосымша ақпаратты немесе құжаттарды алудың қажеттілігіне байланысты медиацияны жүргізу мерзімі медиация тараптарының уағдаласуы бойынша және медиатор келіскен кезде ұлғайтылуы мүмкін, бірақ ол күнтізбелік отыз күннен аспайды.
Кәсіби медиатор (судья емес) мемлекеттік орган қатысқан жағдайда медиативтік келісім жасай ала ма?
Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 1-бабының 1-тармағына сәйкес, медиация азаматтық, еңбек, отбасылық және басқа да құқықтық қатынастардан туындайтын дауларға (жандарға) қолданылады, олардың қатысушылары жеке және (немесе) заңды тұлғалар болып табылады.
Осыған байланысты:
- егер мемлекеттік орган дауда жұмыс беруші, келісімшарт бойынша тапсырыс беруші немесе азаматтық-құқықтық қатынастар шеңберіндегі басқа заңды тұлға ретінде қатысса, ол медиативтік келісімнің тарапына айналуға құқылы;
- егер дау жария-құқықтық сипатта болса, яғни мемлекеттік органның өкілеттігін жүзеге асыруға байланысты болса (бақылау, қадағалау, салық әкімшілігі, лицензиялау және т.б.), онда мұндай істер медиативтік тәртіппен қаралмайды (Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 1-бабының 3-тармағы).
Осылайша, кәсіби медиатор жеке құқықтық қатынастар бөлігінде ғана мемлекеттік орган қатысқан медиативтік келісім жасауға құқылы.
Егер медиатор ережелерді бұзса, қайда шағымдануға болады?
Егер медиатор Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының талаптарын бұзса, медиация рәсіміне қатысатын тараптар шағымды келесі мекен-жайларға жолдай алады:
- бұзушылыққа жол берген медиатор тіркелген медиаторлар ұйымына;
- сот органдарына.
Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңына сәйкес медиаторлар ұйымдары өзін-өзі басқару құқықтарына ие, тізілім жүргізу тәртібін өздері анықтайды, ішкі стандарттарды белгілейді және медиаторлардың қызметін бақылауды жүзеге асырады.
14-баптың 7-тармағы: Медиатор осы Заңның талаптарын бұзған жағдайда медиация рәсіміне қатысушы тараптар тиісті өтінішпен медиаторлар ұйымына жүгінуге құқылы. Бұзушылық расталған кезде медиаторлар ұйымы бұл туралы кәсіпқой медиаторлар тізілімінде көрсете отырып, медиатордың қызметін 6 ай мерзімге тоқтата тұрады.
14-баптың 8-тармағы: Медиаторлар ұйымының медиаторды кәсіпқой медиаторлар тізіміне енгізуден бас тарту, одан шығару, оның қызметін тоқтата тұру туралы шешіміне сотқа шағымдануына болады.
Нақты медиативтік келісімнің заңдылығын тексеру тек соттардың құзыретіне жатады.
Медиаторлар ұйымдарының тізілімі
Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 8-1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі уәкілетті орган ретінде медиация саласындағы мемлекеттік саясаттың іске асырылуын қамтамасыз етеді. Министрлік медиаторлар ұйымдарының қызметін үйлестіреді, медиация жүйесінің жұмыс істеуін және дамуын қамтамасыз етеді, халықты медиаторлар ұйымдары, медиацияны қолдану тетіктері мен шарттары туралы ақпараттандырады.
Медиаторлар ұйымдарының тізілімі Министрліктің ресми интернет-ресурсында орналастырылады, бұл барлық мүдделі тұлғалар үшін ақпараттың қолжетімді болуын қамтамасыз етеді https://www.gov.kz/memleket/entities/akk/press/events/details/28888?lang=kk
Медиаторлар ұйымын тізілімге енгізу үшін мынадай құжаттар ұсынылады:
- Ұйымның жарғысы – ұйымның құрылымы мен қызметін растайтын ресми құжат.
- Өзін-өзі реттейтін ұйым қызметінің басталғаны туралы хабарлама (2011 жылғы 28 қаңтардағы № 401-IV Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 13-бабына сәйкес: Медиаторлардың медиацияны жүргізу жөнінде қызметтер көрсетуінің материалдық, ұйымдық-құқықтық және өзге де шарттарын қамтамасыз ету мақсатында медиаторлар ерікті негізде құрған өзін-өзі реттейтін ұйым медиаторлар ұйымы деп танылады) ұйымның өзін-өзі реттейтін ұйым ретінде тіркелгенін растайды.
- Кәсіби медиаторлар тізілімі – медиатор мәртебесі мен кәсіби біліктілігі расталған ұйым мүшелерінің тізімі.
